पुस्तक परिचय (१)
आकारावरून आणि प्रकाशनाच्या नावावरून हे पुस्तक
लहान मुलांसाठी आहे, असे वाटेल; पण प्रत्यक्षात हे पुस्तक सर्वांनी वाचावे असेच आहे.
दुसऱ्या महायुद्धाशी संबंधित असंख्य पुस्तके अनेक भाषांत आहेत,
हेही पुस्तक त्याच संबंधात असून देखील अत्यंत वेगळे आहे.
ज्यू लोकांवरील अनन्वित अत्याचार हे दुसऱ्या महायुद्धाचे व्यवच्छेदक
लक्षण ! ज्यू लोकांचे जे हत्याकांड झाले त्याला हॉलोकॉस्ट
असे म्हणतात. अनेक छळ छावण्या, गॅस चेम्बर्समधून जवळपास ६० लक्ष
लोकांना ठार करण्यात आले. महायुद्ध संपल्यावर या हत्याकांडातून वाचलेल्या लोकांनी आपल्या
कहाण्या जगासमोर मांडल्या, या हत्याकांडात १५लक्ष लहान मुले बळी गेली..
युद्धानंतर अनेक देशांत या हॉलोकॉस्टसंबंधी अनेक संग्रहालये
उभारण्यात आली. जपानमध्ये एका सहृदयी गृहस्थाने ' टॉकीयो
हॉलोकॉस्ट एज्यूकेशन रिसॉर्स सेंटर' उभे केले
जेणेकरून लोकांना खरी माहिती मिळावी. येथे एक संग्रहालयदेखील होते आणि या
संग्रहालयाची देखरेख करणारी फ्यूमिको इशिओका ही अतिशय धडपडी मुलगी होती. आपल्या
संग्रहालयात हॉलोकॉस्टसंदर्भात काही वस्तू हव्यात यासाठी तिने जगभरच्या संग्रहालयात, ‘ काही वस्तू पाठवा ’ अशी विनंती करणारी पत्रे ईमेल पाठविले. आणि एके
दिवशी छळ छावणी म्हणून कुप्रसिद्ध असलेल्या ओउसश्विट्स या शहरातील संग्रहालयाकडून
एक पार्सल आले ज्यात होता एक पायमोजा, बूट,, लहान स्वेटर आणि विषारी वायूचा रिकामा डबा! आणि एक सूटकेस! त्या सूटकेसवर
नाव होते हॅना ब्रॅडी 1१६ मे १९३१ .खाली
जर्मन भाषेत उल्लेख होता ' अनाथ '! (
WaisnKInd)
ही सूटकेस जेव्हा जपानच्या संग्रहालयात आली तेव्हा फ्यूमिकोसह सर्वच
जणांना ' ही हॅना कोण?' असा प्रश्न
पडला आणि हिचे काय झाले असेल असेही वाटले. फ्यूमिकोने हॅनाचा शोध घेण्याचे ठरवले.
हॅना ( वय ९)आणि तिचा भाऊ जॉर्ज (वय ११) हे आईवडिलांसह
चेकोस्लाव्हाकियातील एका लहान गावात राहत होते. युद्ध सुरु झाल्यावर काही दिवसांनी
जर्मन सैनिकांनी या मुलांच्या आईवडिलांना पकडून नेले. या लहान मुलांना कळलेच नाही
की त्यांना कुठे नेले. गावातील एक सहृदयी लुडवीक दाम्पत्याने या दोन लहान मुलांचा
सांभाळ केला पण काही दिवसांनी या दोन्ही मुलांनाही
पकडण्यात येते आणि लहान मुलांसाठी असलेल्या छावण्यात ठेवण्यात नेले. तिथे या
दोघांची ताटातूट झाली आणि ही लहानगी हॅना आपला भाऊ कुठे गेला म्हणून शोध घेत
छावणीत हिंडत असे.. काही दिवसांनी या छावणीतील सर्वांना दुसऱ्या छावणीत नेण्यात आले
तेव्हा रेल्वे स्टेशनवर हॅनाला तिचा भाऊ क्षणभर
दिसला पण भेट झाली नाही. पुढे त्या
दुसऱ्या छावणीत हॅनाचा दुर्दैवी अंत झालाअशी ही सर्व हृदय पिळवटून टाकणारी कथा !
पण ही कथा इथेच संपत नाही.....
जपानच्या संग्रहालयात जेव्हा हॅनाची सूटकेस
आल्यावर तिथली चुणचुणीत फ्युमिको, हॅनाचा शोध घेण्यासाठी जिवाचे रान केले. अनेक प्रयत्नानंतर ती एका अशा एका ठिकाणी येऊन पोहोचते जिथे
९0000 ज्यू कैद्यांची माहिती असते. त्यात तिला
हॅना ब्रॅडी आणि तिचा भाऊ जॉर्ज ब्रॅडी या दोघांची नावे दिसली आणि हॅनाच्या तसेच
आणखीन कित्येक नावापुढे बरोबर अशी खूण केलेलीही दिसली. अधिक चौकशीअंती तिला कळले
की ज्यांच्या नावापुढे टिक मार्क आहे त्या सर्वांना मारण्यात आले आहे! तिला खूप
वाईट वाटते की हॅनाला मारण्यात आले पण जॉर्जच्या नावापुढे मात्र तशी खूण नव्हती!
म्हणजे हॅनाचा भाऊ जिवंत आहे!
आता शोध सुरू होततो जॉर्जला शोधण्याचा, आणि
तिला जॉर्ज सापडतो कॅनडामध्ये! हर प्रयत्नाने ती जॉर्जशी संपर्क साधते आणि त्याला
टोकियोला आणते. तो आता 72 वर्षांचा असतो! तो येतो, जपानमधल्या मुलांशी बोलतो आणि जेव्हा सूटकेस पाहतो तेव्हा तो म्हणतो की हे
सूटकेस हॅनाची नाही! झाले होते असे की हॅनाला मारण्यापूर्वी तिच्या सामानाचे फोटो
काढलेले असतात आणि संग्रहालय बनवताना त्या फोटोवरून ती सूटकेस बनवलेली असते.
अशी ही हृदय पिळवटून टाकणारी कथा, मला हे एवढे
लिहितानाही अश्रू आवरत नव्हते. म्हणून त्यातील काही प्रसंग लिहिण्याचे टाळले.
हॅनाला
जेव्हा लहान मुलांच्या छळ छावणीत होती तिथे या लहान मुलांकडून काही कामे करून
घेतली जात. खायला एखादा पाव किंवा पचपचीत सूप दिले जाई. हॅनाची भूक भागात नसे तेव्हा तिथलाच एक दयाळू
माळी तिला एखादा टॉमॅटो किंवा असेच काहीतरी खायला देई. तिथे हॅना जमेल तेव्हा
चित्रे काढायची. ती चित्रेही या टोकियोच्या संग्रहालयात आहेत.मी हे सर्व अत्यंत
त्रोटक लिहिले आहे कारण त्यातले प्रसंग लिहिले तर वाचकांच्या डोळ्यातही अश्रू
येतील. पुस्तकात फोटो आहेत तेही पाहून मन गलबलून जाते. पुस्तक प्रेमींनी हे पुस्तक
आवर्जून वाचावे.
वाचकांपैकी कोणी जर टोकियोला गेलात तर आवर्जून या
संग्रहालयाला भेट द्या. मानवतेच्या इतिहासातील एक अत्यंत काळाकुट्ट अध्याय म्हणजे
दुसरे महायुद्ध होय!
